Niezależność sądów w państwach europejskich – do niedawna oczywista – coraz bardziej staje się przedmiotem politycznych sporów. W ostatnich tygodniach presja na wymiar sprawiedliwości rośnie także w krajach stanowiących rdzeń Unii Europejskiej. Naciski polityczne i zmieniające się reguły wywołują coraz większe napięcia pomiędzy władzą a sądami, coraz bardziej podważają jeden z kluczowych fundamentów UE. Polska, chociaż znajduje się na drodze do wewnętrznej stabilności prawnej, jednocześnie musi liczyć się z ryzykiem funkcjonowania w coraz bardziej wątpliwym otoczeniu międzynarodowym.
Erozja państwa prawa w Europie
Presja na sądy w Europie stała się metodą działania politycznego – otwarte ataki na sędziów, systemowe podważanie ich wiarygodności, próby zmian ustrojowych. Mechanizm polityków jest prosty: jeśli nie da się wygrać w sądzie, trzeba zmienić sąd albo osłabić jego pozycję.
Raporty organizacji pozarządowych wskazują, że problem nie dotyczy wyłącznie krajów uznawanych dotąd za „problematyczne” takie jak Polska, Węgry czy Słowacja. Spadki jakości państwa prawa pokazują, że w wielu europejskich krajach jest to zjawisko systemowe, a nie odstępstwo od normy.
Jaskrawym przykładem jest Francja. Po skazaniu Marine Le Pen część klasy politycznej zaczęła otwarcie podważać decyzje wymiaru sprawiedliwości, kierując presję bezpośrednio na sędziów. W przestrzeni publicznej pojawiły się oskarżenia, że wyroki mają charakter polityczny oraz delegitymizujące system sądownictwa.
We Włoszech sytuacja przybrała bardziej „instytucjonalną” formę. Rząd Giorgii Meloni próbował przeforsować reformę sądownictwa, która – według krytyków – przesuwałaby równowagę w stronę władzy wykonawczej. Społeczeństwo powiedziało „NIE”, ale sam fakt podjęcia takiej próby pokazuje, że politycy nie chcą już tylko wpływać na sądy, chcą je od definiować na własne potrzeby.
Źródłem tych zmian jest rosnąca polaryzacja polityczna, która sprawia, że sądy stają się polem walki, a nie arbitrem. Także partie polityczne coraz częściej traktują instytucje państwa jako narzędzie realizacji programu, a nie jako ograniczenie własnej władzy. Działa też szczególna logika precedensu – to, co zostało przetestowane przez Viktora Orbána w Węgrzech, okazuje się możliwe, a tym samym staje się inspiracją dla innych.
W efekcie zmianie ulega sama definicja państwa prawa. Bo to już nie jest tylko jawne łamanie przepisów, lecz ich modyfikowanie w taki sposób, aby formalnie wszystko się zgadzało, a faktycznie dana grupa polityczna zyskiwała przewagę. Europejskie wątpliwości dotyczą więc nie tego czy sądy są niezależne, ale jak długo jeszcze będą w stanie tę niezależność utrzymać.
Globalne skutki kryzysu praworządności
Osłabianie niezależności sądów w Europie nie jest już wyłącznie jej wewnętrznym problemem, ale zaczyna wpływać na decyzje gospodarcze i polityczne daleko poza kontynentem. Dla globalnych inwestorów kluczowa nie jest wysokość podatków czy koszty pracy, lecz przewidywalność prawa. Międzynarodowe instytucje finansowe i organizacje gospodarcze podkreślają, że stabilność instytucjonalna staje się jednym z głównych czynników oceny ryzyka inwestycyjnego. Jeżeli ryzyko objawia tym, że wyroki sądów mogą być kwestionowane politycznie albo zmieniane poprzez presję legislacyjną, to kapitał będzie szukać alternatyw.
Jednocześnie zmienia się pozycja Europy w globalnym układzie sił. Przez lata była traktowana jako punkt odniesienia dla standardów prawnych i instytucjonalnych. Dziś jednak państwa spoza Europy coraz częściej wskazują na jej wewnętrzne napięcia jako argument przeciwko przyjmowaniu europejskich norm. Jest to szczególnie widoczne w relacjach z krajami rozwijającymi się, które dotąd były pod presją dostosowywania swoich systemów prawnych do wzorców unijnych.
W tle pojawia się jeszcze jeden, mniej oczywisty efekt. Jeżeli standardy państwa prawa przestają być jednoznaczne, trudniej jest egzekwować umowy międzynarodowe i rozstrzygać spory arbitrażowe, a to uderza w globalny system handlowy, który dotychczas opierał się na zaufaniu do instytucji prawnych. W praktyce oznacza to więcej sporów, dłuższe procedury i większe ryzyko dla firm działających transgranicznie.
Problem praworządności coraz bardziej rozlewa się na kolejne kraje – także te, które jeszcze niedawno uchodziły za stabilne instytucjonalnie. W części państw – takich jak Węgry czy Słowacja – mamy do czynienia praktycznie z trwałym, demontażem instytucji. We Francji napięcie wokół wymiaru sprawiedliwości przybrało formę bezpośredniego konfliktu politycznego. W Niemczech rosnąca presja środowisk politycznych na sądy konstytucyjne i regionalne pokazuje, że nawet silne systemy nie są odporne na próby wpływu. We Włoszech odrzucone w referendum zmiany w systemie sądownictwa nie zakończyły sporu, lecz go zaostrzyły.
W nowej dla całej Unii Europejskiej sytuacji, mechanizmy kontroli praworządności okazują się mało skuteczne, a reakcje instytucji unijnych spóźnione lub ograniczone. W efekcie państwa członkowskie działają coraz bardziej autonomicznie w obszarze, który miał być wspólnym fundamentem.
Polska jako laboratorium naprawy kryzysu praworządności
Polska znajduje się dziś w szczególnej pozycji: próbuje odbudować standardy państwa prawa i jednocześnie funkcjonuje w otoczeniu, w którym te standardy zaczynają się chwiać. To zasadniczo zmienia kontekst całego procesu. Jeszcze niedawno zewnętrzna presja ze strony instytucji unijnych była jednym z głównych czynników wymuszających zmiany. Dziś ta presja słabnie, bo problem przestaje być jednoznacznie definiowany na poziomie całej Unii.
Chociaż spór o sądy w Polsce nie wygasa, to zmienił formę. Rząd podejmuje kolejne próby uporządkowania systemu, jednak napotyka opór instytucjonalny i polityczny. Liderem obstrukcji zmian jest będąca w opozycji partia Prawo i Sprawiedliwość, której nazwa brzmi jak ironiczny głos hipokryzji. To powiązani z nią politycy pod dyktando prezesa Jarosława Kaczyńskiego, w latach 2015-2023 zdemolowali kluczowe instytucje prawa takie jak Trybunał Konstytucyjny, Sąd Najwyższy, sądy i prokuratury, obsadzając je uległymi funkcjonariuszami. Dodatkowo prezydent Andrzej Duda podpisywał ustawy bez refleksji nad ich wpływem na łamanie Konstytucji RP, a aktualnie Karol Nawrocki za swoją maksymę przyjął słowo „weto”, które stosuje do wszystkich ustaw niewygodnych dla byłego obozu władzy.
Kluczowym problemem pozostaje też rozproszenie kompetencji oraz brak jednoznacznego rozstrzygnięcia, które decyzje i nominacje z poprzednich lat można uznać za obowiązujące, a które bezwzględnie powinny być odwołane ze względu na fakt, że były wydane z naruszeniem prawa. Sytuacja jest więc taka, że mamy w kraju swoisty dualizm prawny, w którym równolegle funkcjonują różne interpretacje prawa, a sądy same stają się uczestnikiem sporu i jednocześnie zakładnikiem polityków, którym na rękę jest podważanie prawa opartego wcześniej na stabilnych i uznanych standardach.
Konflikt między ośrodkami władzy ustawodawczej i wykonawczej a Karolem Nawrockim dotyczący kierunków zmian oraz tempa ich wprowadzania przekłada się na blokowania ustaw, przeciąganie się procedur legislacyjnych, a także łamanie prawa konstytucyjnego poprzez np. wybiórcze zaprzysięganie sędziów Trybunału Konstytucyjnego, prawidłowo wybranych przez Sejm RP. Oznacza to, że działania blokujące reformy i przywrócenie systemowej praworządności zwiększają niepewność na czas bliżej nieokreślony.
Sytuacji nie poprawia fakt, że gdy w krajach europejskich coraz częściej pojawiają się napięcia wokół sądów, instytucjom UE trudniej jest utrzymać jednolity standard oceny sytuacji, także w odniesieniu do Polski. Mniejsza presja polityczną z zewnątrz także ogranicza wsparcie wdrożenia głębokich reform.
Efekty odczuwalne są nie tylko na płaszczyźnie politycznej, ale także gospodarczej. Ratingi Polski z ostatnich miesięcy, co prawda potwierdzają dotychczasową ocenę, ale jednocześnie wskazują perspektywę negatywną, zwracając uwagę na słabsze prognozy wskaźników fiskalnych. Chociaż Polska pozostaje atrakcyjnym rynkiem, rosnąca niepewność prawna oraz pytania o stabilność systemu instytucjonalnego znacząco wpływają na wstrzymywanie decyzji przez inwestorów. W dłuższej perspektywie może to podwyższać koszty finansowania oraz zmniejszać dynamikę wzrostu gospodarki.
Polska postrzegana jest jako pole testowe dla całej Europy, która zadaje pytanie: czy da się odbudować niezależność sądów i innych instytucji w sytuacji, gdy prawicowe siły opozycyjne rzucają kłody pod koła procesom demokracji i praworządności? Jeżeli powiedzie się proces porządkowania systemu prawnego, zdewastowany przez wcześniejsze manipulacje prawicowej opcji opozycyjnej, będzie to argumentem na rzecz trwałości demokratycznych standardów prawnych. Jeżeli jednak proces ten utknie w martwym punkcie albo – co jest jeszcze gorszym scenariuszem – prawicowe siły polityczne wrócą do władzy, może dojść do sytuacji, która drastycznie zmieni oblicze Polski. Prawo znów będą dyktować siły o charakterze nacjonalistycznym i reżimowym, dążące do destabilizacji wspólnoty europejskich państw, a tym samym narażające region na poważne problemy polityczne, gospodarcze, a może nawet – militarne. [MI]
