Katastrofalne zlodowacenie

Często zastanawiam się, na ile różnego rodzaju tematy katastrof ekologicznych i cywilizacyjnych, poruszane w literaturze i kinematografii science-fiction, są tylko wymysłem pisarzy i scenarzystów, a na ile zawarty w nich pierwiastek naukowy ostrzeżeniem ludzkości przed skutkami wpływu cywilizacji na naszą planetę.  Nie inaczej jest w przypadku filmu „The day after tomorrow” z 2014 r.  Główny bohater, klimatolog i glacjolog ostrzega, że zaburzenia w przepływie Prądu Północnoatlantyckiego mogą doprowadzić do gwałtownych zmian klimatu na półkuli północnej i nowej, katastrofalnej w skutkach epoki lodowcowej.  Politycy generalnie lekceważą te ostrzeżenia, aż dochodzi do najgorszego.

Przekroczenie punktu krytycznego

Oceany są największym akumulatorem ciepła i dwutlenku węgla na planecie.  Ponad 90 % nadmiarowego ciepła ze spalania paliw kopalnych w ostatnich dekadach trafiło właśnie tam, co czyni oceany najważniejszym indykatorem zmian klimatu.  Prądy oceaniczne, przebiegające przez setki tysięcy kilometrów głębiny i powierzchnie wód, działają jak gigantyczna pompa klimatyczna: przemieszczają ciepło, sól oraz składniki mineralne i odżywcze między tropikami a biegunami.  Jednym z najważniejszych elementów tego systemu „rzek” oceanicznych jest Atlantycka Południkowa Cyrkulacja Wymienna (Atlantic Meridional Overturning Circulation, AMOC).  Ten specyficzny konwejer niesie ciepłą wodę z rejonów tropikalnych ku północy, a wychłodzoną wodę z powrotem ku południu.

Dyskusje naukowców z całego świata, dotyczące postępujących zmian klimatycznych prowadzą do wniosków, że przekroczenie punktu krytycznego (ang. tipping point) może gwałtownie, w ciągu maksymalnie kilkudziesięciu lat, zmienić oblicze znanej nam przyrody i nieodwracalnie wpłynąć na losy ludzkości.  Wiązać się to będzie z poważnymi zaburzeniami w układzie i przepływie prądów oceanicznych, których stabilność zależy od poziomu ciepła, stopnia zasolenia, a co za tym idzie gęstości i mieszalności wód.  Coraz szybciej topniejąca pokrywa lodowa Grenlandii wlewa na powierzchnię Oceanu Atlantyckiego ogromne ilości słodkiej wody.  Tym samym następuje rozrzedzenie słonej wody, co dodatkowo upośledza zjawisko zastępowanie zimnej wody w północnych akwenach ciepłą i słoną wodą niesioną ze strefy równikowej, której obieg dodatkowo znacząco słabnie.

Debata naukowa o tym, czy zaburzenia AMOC mogą wystąpić jako zjawisko gwałtowne, trwają od lat.  Ostatnio okazało się, że przewidywania oraz zagrożenia zostały niedoszacowane.  Dane historyczne oraz modele matematyczne wskazują, że AMOC jest aktualnie najsłabsza od przynajmniej tysiąca lat.  Część analiz sugeruje nawet, że istnieje 95% szansa na kompletną utratę przepływu do końca XXI wieku, szczególnie jeżeli utrzymają się obecne trendy emisji gazów cieplarnianych.

W liście otwartym, opublikowanym na początku lutego 2026 r., 44 naukowców z 15 krajów wystosowało ostrzeżenie, że sytuacja nie jest pocieszająca, pomimo „średniego zaufania” do analiz wskazujących, że cyrkulacja AMOC nie załamie się w ciągu najbliższych kilkudziesięciu lat.  Wyraźnie pozostawiają otwartą możliwość wystąpienia tego zjawiska jeszcze w tym stuleciu.  Podkreślają też, że ryzyko gwałtownej utraty stabilności AMOC jest znacznie bardziej niedoszacowane niż przedstawiane dotychczas w raportach Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (Intergovernmental Panel on Climate Change, IPCC).

Oznacza to, że nawet jeżeli scenariusz całkowitego załamania AMOC pozostaje mało prawdopodobny w najbliższych latach, to jednak w perspektywie kilkudziesięciu lat nie można wykluczyć aktywacji tego zjawiska, którego skutki, szczególnie katastrofalne dla krajów Europy i Ameryki Północnej, mogłyby trwać nawet setki lat.

U progu katastrofy klimatycznej

Ryzyko związane z AMOC wpisuje się w szerszy kontekst zmian układów klimatycznych.  To nie jest pojedynczy element, lecz część globalnej sieci sprzężeń: ocieplone oceany nasilają topnienie lodowców Arktyki, co powoduje wlewy większych ilości słodkiej wody do Atlantyku, co z kolei osłabia obieg cieplny i potencjalnie nasila susze w jednym rejonie, powodzie w innym oraz ekstremalne zjawiska pogodowe w jeszcze innym.  Każde z tych sprzężeń działa jak w ustawionych pionowo klockach domino: upadek jednego segmentu systemu wywołuje upadek kolejnego i następnych.

Katastrofa klimatyczna jest więc swoistym paradoksem, doskonale przedstawionym w wymienionym na początku filmie.  Pomimo ocieplania się klimatu ryzykujemy, że nastąpi załamanie się systemu ogrzewania atmosfery i dojdzie do niespodziewanej, a przede wszystkim gwałtownej epoki lodowcowej.  Znaczenie AMOC polega bowiem na tym, że system szybko przenosi ciepło z tropików ku północnej Europie, reguluje pogodę, opady oraz sezonowe cykle pogodowe.  Jeśli obecny mechanizm zacznie zawodzić lub zatrzyma się, konsekwencje będą dramatyczne.

Niektóre modele wskazują, że wraz z zatrzymaniem AMOC średnie temperatury w Europie północnej mogą spaść o kilkanaście, a w niektórych regionach nawet o kilkadziesiąt stopni Celsiusa.  Takie zmiany oznaczałyby przede wszystkim radykalne zaburzenia cyklu upraw i hodowli, funkcjonowania infrastruktury, głównie energetycznej i transportowej, a także miałyby ogromny wpływ na codzienne życie setek milionów ludzi.

Jednocześnie południowa półkula będzie dalej szybko się ocieplać, ponieważ ciepło nie będzie już tak efektywnie redystrybuowane z obszarów tropikalnych w kierunku północnych obszarów Atlantyku.  Sytuacja taka może prowadzić do ekstremalnych różnic temperatur między strefami, co znacząco wpłynie na monsunowe systemy pogodowe występujące w Azji, Afryce i Amazonii, potencjalnie prowadząc do przesunięć pór deszczowych i susz.

Kolejnym, niezwykle ważnym elementem załamania się systemu AMOC będzie nierównomierne podnoszenia się poziomu oceanów i mórz.  Przy spowolnionych prądach woda będzie akumulować się w pewnych rejonach, zwłaszcza wzdłuż wschodniego wybrzeża Ameryki Północnej, co może podnieść poziom morza tam bardziej niż już obserwowana średnia globalna wynikająca z termicznej ekspansji i topnienia lodowców.  A przecież miliony ludzi żyje w deltach rzek i w przybrzeżnych miastach.

Wyzwanie dla ludzi i planety

Kryzys oceaniczny i ryzyko, że doszliśmy już do punktu krytycznego to kwestia, która nie może pozostać tylko naukową ciekawostką ani tłem dla proekologicznych polityków.  Nawet jeśli pełnoskalową katastrofę mielibyśmy póki co traktować jak scenariusz filmu, to jednak wzrost temperatury o każdą dziesiątą część stopnia przybliża nas do progu, po przekroczeniu którego konsekwencje trudno będzie odwrócić.  Globalne cięcia emisji gazów cieplarnianych, ochrona ekosystemów, nie tylko oceanicznych i morskich, ale także puszcz i lasów, adaptacja społeczności zamieszkujących tereny nadbrzeżne, a przede wszystkim radykalna dekarbonizacja gospodarek to jedyna odpowiedź.  Wymagająca jednak działania już dzisiaj, a nie odkładania sprawy na jutro.

Nie chodzi bowiem tylko o klimat.  Chodzi o przyszłość cywilizacji w takim formacie, jaki dzisiaj znamy i jaki pozwala na w miarę stabilny jej rozwój.  Jeżeli zabraknie woli politycznej i społecznej, to oceany – te same, które dzisiaj zapewniają życie wielu organizmów oraz ludzi – mogą stać się areną jednej z najgłębszych katastrof, jaka kiedykolwiek dotknęła ludzkość.   [MI]

---

Rysunek poglądowy przepływu prądów morskich zapożyczony ze strony: https://tyflomapy.pl/photos/34930/07_Prady_morskie_kolor2.jpg.jpg

---