Inwazja z południa zagraża Europie

Wraz z ocieplaniem się klimatu następuje zmiana temperatur, wilgotności i długości sezonu wegetacyjnego.  Sprzyja to przesuwaniu się granic bioegzystencji wielu gatunków w kierunku północy Europy.  Rośliny i zwierzęta, które jeszcze dekadę temu występowały wyłącznie w basenie Morza Śródziemnego, w nowych warunkach znajdują przestrzeń do ekspansji i coraz częściej pojawiają się także w Polsce.  Wśród nich są rośliny i zwierzęta niepozorne i stosunkowo dobrze wpasowujące się w otoczenie, jak i mocno inwazyjne, a nawet groźne dla rodzimych ekosystemów.  Ich obecność jest jednym z najbardziej widocznych skutków zmian klimatycznych, a bardzo często – poważnym wyzwaniem dla ochrony przyrody, gospodarki i zdrowia publicznego.

Globalne ocieplenie i migracja gatunków

Wzrost średnich temperatur w Europie w ostatnich dekadach sprawił, że granice występowania wielu gatunków roślin i zwierząt zaczęły przesuwać się na północ.  Zjawisko nie jest nowe, jednak dopiero w ostatnich latach nabrało większego tempa, które w badaniach ekologicznych określa się jako bezprecedensowe.  Dane Europejskiej Agencji Środowiska z 2023 i 2024 roku wskazują, że tempo migracji gatunków w Europie przyspieszyło o nawet kilkadziesiąt procent w porównaniu z początkiem XXI wieku.  Łagodniejsze zimy, dłuższy sezon wegetacyjny i coraz częstsze fale upałów tworzą warunki sprzyjające gatunkom pochodzącym z regionów cieplejszych, które wcześniej nie byłyby w stanie przetrwać w Europie Środkowej czy Północnej.  W efekcie obserwuje się stopniowe przesuwanie się granic biologicznego występowania roślin i zwierząt, a także pojawianie się gatunków, które wcześniej byłyby uznane za egzotyczne.

Proces ten jest dodatkowo wzmacniany przez działalność człowieka.  Intensywny handel roślinami ozdobnymi, transport międzynarodowy oraz turystyka sprzyjają przypadkowemu przenoszeniu nasion, owadów a także drobnych organizmów, np. owadów.  Szczególnie widoczne są rośliny ogrodowe, które dzięki ociepleniu klimatu zaczynają rozprzestrzeniać się poza terenami upraw.  Przykładem są gatunki traw ozdobnych, które jeszcze dekadę temu nie byłby w stanie przetrwać zimy w Europie Środkowej, a teraz zaczynają naturalizować się w środowisku.  Podobne zjawiska dotyczą owadów, zwłaszcza tych, które potrzebują wyższych temperatur i korzystają z dłuższego okresu aktywności.  Badania opublikowane przez Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób w 2024 roku wskazują, że gatunki takie jak np. komar tygrysi rozszerzają swój zasięg szybciej, niż można było przewidzieć jeszcze kilka lat temu.

Zmiany klimatyczne wpływają również na gatunki rodzime, które zmuszone są konkurować z nowymi przybyszami.  W wielu przypadkach gatunki południowe okazują się bardziej odporne na stres termiczny i lepiej przystosowują się do nowych warunków, co jeszcze bardziej zwiększa ich szanse na zajmowanie nisz ekologicznych wśród gatunków lokalnych.  Zjawisko to jest szczególnie widoczne w ekosystemach wodnych, gdzie rośliny i zwierzęta szybciej reagują na zmiany temperatury.  Raporty organizacji zajmujących się monitoringiem bioróżnorodności pokazują, że w ostatnich latach odnotowano wzrost liczby gatunków obcych w jeziorach i rzekach Europy.

Migracja gatunków nie jest wyłącznie problemem ekologicznym, ale również gospodarczym i zdrowotnym.  Gatunki obce mogą istotnie wpływać na rolnictwo, leśnictwo, a także na zdrowie ludzi i zwierząt domowych.  W raporcie IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change, Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu) jednoznacznie wybrzmiewa tekst:  „Gatunki przesuwają swoje zasięgi w kierunku wyższych szerokości geograficznych [na północ] lub większych wysokości (…).  Zmiany te modyfikują skład całych społeczności biologicznych.” (28.02.2022, Raport IPCC).  Te słowa oddają skalę wyzwań, przed którymi stoi Europa, dotyczącą migracji gatunków, które jeszcze niedawno były uznawane za rzadkie lub egzotyczne.

Ryzyka dla europejskich ekosystemów i konsekwencje ekologiczne

Badania prowadzone w latach 2023-2024 przez europejskie instytuty ekologiczne pokazały, że gatunki ciepłolubne, dotychczas występujące w regionie Morza Śródziemnego coraz częściej pojawiają się w Europie Zachodniej, Środkowej, a nawet Północnej.  Dotyczy to zarówno roślin, jak i zwierząt, które migrują korzystając z łagodniejszych zim i dłuższych okresów aktywności.  W ostatnich miesiącach odnotowano m.in. dalsze rozszerzanie się zasięgu komara tygrysiego, którego obecność została potwierdzona już w Niemczech, Holandii, Belgii i Czechach.  Obserwuje się też ekspansję roślin ozdobnych, takich jak np. trawy pochodzące z Azji, które już pojawiają się poza terenami upraw i ogrodów.

Badacze zwracają uwagę także na zwiększoną aktywność gatunków, które wcześniej występowały wyłącznie na południa kontynentu, a dziś coraz częściej pojawiają się w Europie Środkowej.  Coraz częściej zauważane są też gatunki wysokiego ryzyka, które mogą w najbliższych latach zdominować lokalne ekosystemy w krajach europejskich.  Wśród nich znajdują się rośliny o szybkim tempie wzrostu i dużej odporności na zmienne warunki, a także owady, które dzięki ociepleniu klimatu mogą w ciągu roku rozwijać więcej pokoleń.  W raportach zwraca się uwagę na obecność gatunków południowych w ekosystemach wodnych położonych bardziej na północy, gdzie temperatury wzrastają szybciej niż w środowisku lądowym.  W rzekach i jeziorach odnotowano pojawienie się gatunków obcych, które wypierają rodzime rośliny i zwierzęta.  Podobne procesy dotyczą ptaków i ssaków, które przesuwają swoje zasięgi w poszukiwaniu sprzyjających warunków środowiskowych.

Konsekwencje zmian są coraz bardziej widoczne w lokalnych ekosystemach, a także coraz bardziej wpływają na gospodarkę, rolnictwo, hodowlę zwierząt, leśnictwo i zdrowie ludzi.  Gatunki migrujące zakłócają lokalne łańcuchy pokarmowe, konkurując o zasoby z gatunkami rodzimymi.   W niektórych regionach Europy obserwuje się spadek ich liczebności, gdyż nie są one w stanie dostosować się do nowych warunków lub przegrywają konkurencję z przybyszami.  Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób wielokrotnie już ostrzegało przed rosnącym ryzykiem chorób przenoszonych przez owady, wcześniej nie występujące w naszej części świata.  Już w kwietniu 2019 roku Profesor Jan Semenza z Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób podkreślał, że  „Zmiana klimatu nie jest jedynym ani nawet głównym czynnikiem powodującym wzrost liczby chorób przenoszonych przez wektory w Europie, ale jest jednym z wielu czynników, obok globalizacji, rozwoju społeczno-gospodarczego, urbanizacji i powszechnej zmiany użytkowania gruntów, które należy uwzględnić, aby ograniczyć import i rozprzestrzenianie się tych chorób” (13.04.2019, EurecAlert).

Europejskie państwa planują coraz szersze działania ochronne.  W wielu krajach prowadzone są programy monitoringu gatunków obcych, a także kampanie informacyjne skierowane do mieszkańców.  Wzmocniono również współpracę między instytucjami naukowymi, które analizują tempo i kierunki migracji gatunków.  Coraz częściej podkreśla się, że zjawisko migracji południowych gatunków będzie się nasilać, a Europa coraz bardziej musi liczyć się z dalszymi zmianami w strukturze swojej flory i fauny.

Zagrożenia w Polsce – obecna sytuacja i perspektywy

Również w Polsce w ostatnich latach obserwuje się wzrost liczby gatunków obcych, które wcześniej nie byłyby w stanie przetrwać zimowych warunków.  Zmiany klimatu sprawiają, że sezon wegetacyjny wydłuża się, a średnie temperatury rosną, co sprzyja naturalizacji roślin i zwierząt pochodzących z cieplejszych, południowych regionów Europy i krajów śródziemnomorskich.  W polskich ekosystemach wodnych i lądowych pojawiają się gatunki, które jeszcze dekadę temu były uznawane za mało prawdopodobnych przybyszy.  Dotyczy to zarówno roślin ozdobnych, które zaczynają wymykać się spod kontroli upraw, jak i owadów, które korzystają z łagodniejszych zim.  Naukowcy zwracają uwagę na rosnącą liczbę zaobserwowanych gatunków południowych w Polsce, co potwierdzają raporty instytucji zajmujących się monitoringiem bioróżnorodności.

W odpowiedzi na te zmiany polskie instytucje podejmują działania mające na celu ograniczenie ryzyka związanego z rozprzestrzenianiem się gatunków obcych.  Wzmacniany jest monitoring terenowy, szczególnie w regionach, gdzie już pojawiły się nowe gatunki owadów i roślin. Wprowadzane są również regulacje Unii Europejskiej wynikające z listy gatunków inwazyjnych stwarzających zagrożenie dla europejskich ekosystemów.  W Polsce prowadzone są także kampanie informacyjne skierowane do mieszkańców, ogrodników i samorządów, mające na celu ograniczenie niekontrolowanego sadzenia roślin, które mogą stać się inwazyjne. W niektórych regionach realizowane są programy usuwania gatunków, które już wykazują tendencję do wypierania roślin rodzimych. Dotyczy to zwłaszcza ekosystemów wodnych, gdzie zmiany zachodzą szybciej i są trudniejsze do odwrócenia.

Migracja gatunków może mieć wpływ nie tylko na środowisko, ale również na zdrowie ludzi i zwierząt domowych.  Gatunki owadów przenoszących choroby, które wcześniej nie występowały w Polsce, zaczynają pojawiać się w regionach o łagodniejszym klimacie.  W marcu 2024 roku Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób wskazało, że Polska znajduje się w strefie rozszerzania się zasięgu komara tygrysiego, przenoszącego groźne tropikalne choroby.  W lipcu 2023 roku prof. dr hab. Agnieszka Szuster-Ciesielska z UMCS w Lublinie zwróciła uwagę, że  „Musimy liczyć się w przyszłości z rozprzestrzenianiem chorób tropikalnych w Europie.  Podnoszenie się globalnej temperatury związane jest z rozszerzeniem zasięgu występowania gatunków komarów, które przenoszą takie choroby jak denga, malaria, choroba zachodniego Nilu.” (31.07.2023, Puls Medycyny).

Perspektywa przyszłościowa wskazuje, że zjawisko migracji gatunków będzie się nasilać. Polska, położona w strefie przejściowej między klimatem umiarkowanym a coraz cieplejszymi regionami Europy, będzie doświadczać rosnącej presji ze strony gatunków południowych.  Kluczowe będzie więc rozwijanie systemów wczesnego ostrzegania, współpraca naukowa oraz badania dotyczące wpływu gatunków obcych na rolnictwo i zdrowie zwierząt gospodarskich, a także edukacja społeczeństwa.  Polska musi opracować skuteczne strategie ochronne, a także konsekwentnie dostosowywać swoje działania do dynamicznie zmieniającej się sytuacji ekologicznej, aby ograniczać negatywne skutki migracji gatunków i chronić rodzime ekosystemy.   [MI]

---

Rośliny inwazyjne w Polsce

Gatunek	Pochodzenie	Inwazyjność	Zagrożenie
Ambrozja bylicolistna	Basen Morza Śródziemnego	Wypiera rośliny rodzime.	Silnie alergizująca. Stanowi zagrożenie dla zdrowia ludzi i zwierząt z chorobami układu oddechowego.
Ambrozja trójdzielna	Europa Południowa	Ekspansywna na terenach ruderalnych.	Alergizująca.
Ailantus gruczołowaty	Azja	Jedno z najbardziej inwazyjnych drzew. Wypiera rodzime gatunki.	Toksyczna dla części zwierząt.
Kolczurka klapowana	Europa Południowa	Pnącze zagłuszające rośliny rodzime.	Niegroźna dla ludzi.
Trawa pampasowa	Europa Południowa, Azja	Tworzy zwarte łany	Rani zwierzęta ostrymi liśćmi.
Opuncja figowa	Afryka Północna, Europa Południowa	Ekspansywna.	Kolce groźne dla zwierząt.
Kaktus cylindropuntia	Europa Południowa, Azja	Bardzo inwazyjny.	Niebezpieczne kolce.
Agawa amerykańska	Afryka Północna	Wypiera rośliny rodzime.	Kolce groźne dla ludzi i zwierząt.
Eukaliptus gałkowy	Europa Południowa, Afryka Północna	Zmienia glebę.	Toksyczna dla części zwierząt.
Miskant olbrzymi	Azja	Tworzy zwarte łany.	Wypiera florę rodzimą.
Bambus Phyllostachys	Azja	Ekspansywny, zmienia siedliska, coraz częściej dziczeje.	Niegroźna dla ludzi.
Paulownia puszysta	Azja	Szybko rośnie, zmienia siedliska.	Niegroźna dla ludzi.
Ligustr jajolistny	Azja	Ekspansywny krzew, wypiera gatunki rodzime.	Niegroźna dla ludzi.
Asfodel południowy	Afryka północna	Ekspansywny w cieplejszym klimacie.	Niegroźna dla ludzi.
Wilczomlecz characias	Afryka północna	Ekspansywny.	Toksyczny sok groźny dla zwierząt.

---

Zwierzęta inwazyjne w Polsce

Gatunek	Pochodzenie	Inwazyjność	Zagrożenie
Szakal złocisty	Europa Południowa, Azja	Drapieżnik.	Zagrożenie dla zwierząt gospodarskich.
Gekon turecki	Europa Południowa	Wypiera drobne gatunki rodzime.
Modliszka śródziemnomorska	Europa Południowa, Afryka Północna	Wpływa na lokalne ekosystemy.	Drapieżnik owadów.
Skorpion europejski	Europa Południowa	Ekspansywny.	Jad groźny dla ludzi i zwierząt.
Skorpion żółty	Afryka Północna	Ekspansywny.	Jad groźny dla ludzi i zwierząt.
Żaba rycząca	Afryka Północna	Wpływa na lokalne ekosystemy.	Zjada rodzime płazy i ryby
Komar tygrysi	Azja	Szybko się rozprzestrzenia, znajdowany m.in. w Niemczech, Austrii, Czechach.	Przenosi wirusy śmiertelnych chorób: denga i chikungunya.
Komar egipski	Afryka Północna	Ekspansywny.	Wektor groźnych chorób.
Szerszeń azjatycki	Azja	Coraz szerzej się rozprzestrzenia.	Zabija pszczoły, groźny dla ludzi.
Jenot	Azja	Migruje coraz bardziej na zachód i północ Europy.	Przenosi wściekliznę i bąblowicę. Groźny dla ludzi i zwierząt.
Szop pracz	Azja, Ameryka	Migruje przez Europę	Przenosi choroby. Niszczy gniazda ptaków.
Agama kaukaska	Azja	Wypiera rodzime gady.
Żółw czerwonolicy	Azja	Wypiera żółwia błotnego.	Przenosi salmonellę.
Rak pręgowaty	Azja	Szybko rozmnaża się.	Przenosi dżumę raczą.
Rak sygnałowy	Azja	Szybko rozmnaża się.	Przenosi dżumę raczą.

---

Zdjęcie główne: Szerszeń azjatycki. Źródło wszystkich zdjęć w kolażach: Wikimedia Commons.

---

Dziękuję, że przeczytałaś/przeczytałeś mój artykuł. Jeżeli chcesz być informowana/informowany o nowych publikacjach, polub i obserwuj profil IKONA.press na portalach Bluesky + Facebook + Linkedin.

---