Temat zmiany Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej wraca na pierwszy plan polityki, tym samym przestaje być jedynie prawniczą debatą, wykraczając poza ramy eksperckich rozważań. Inicjatywa Karola Nawrockiego ujawnia głębszy problem: brak rozumienia zasad, na których ma opierać się państwo – stąd sceptyczna reakcja rządu Donalda Tuska. Pomysł na zmianę ustawy zasadniczej staje się tym samym jednym z głównych punktów zapalnych politycznego sporu pomiędzy aktualnie rządzącymi a opozycyjną partią Prawo i Sprawiedliwość. Dyskusja o fundamentalnych dla ustroju przepisach zmienia się w próbę autorytarnego narzucenia układu sił, w którym przewagę chciałby objąć obóz prezydenta, oraz odpowiedzialności i kierunku, w którym ma podążyć Polska w najbliższych latach, a może nawet dziesięcioleciach.
Impuls do próby zmiany Konstytucji RP nie pojawił się nagle, lecz dojrzewał już od co najmniej kilku miesięcy w atmosferze narastającego napięcia między ośrodkami władzy. W ciągu minionego roku relacje między prezydentem a rządem coraz częściej przybierały formę twardej konfrontacji, w której instrumenty ustrojowe – weto, inicjatywa ustawodawcza czy kierowanie ustaw do kontroli – przestały być wyłącznie narzędziami równowagi, a zaczęły pełnić funkcję politycznego nacisku. Ten proces nie był liniowy, ale konsekwentnie pogłębiał poczucie, że niektórzy aktorzy politycznego teatru uzurpują sobie prawo do lekceważenia obowiązujących ram instytucjonalnych oraz samej Konstytucji.
Tuż przed jednym z najważniejszych dni dla Polskiego Narodu – Świętem Konstytucji 3. Maja idea – ukryta w dotychczasowych działaniach Karola Nawrockiego – została wyraźnie nazwana i sformalizowana. Zapowiedź powołania przez prezydenta specjalnej rady, która ma przygotować projekt nowej ustawy zasadniczej, nie jest jedynie symbolicznym gestem. Jest sygnałem, że Karol Nawrocki traktuje zmianę ustroju jako realny cel swojej własnej polityki.
Z ujawnionych informacji wynika, że prace nad projektem mają potrwać do końca aktualnej kadencji, a sam kierunek zmian ma obejmować m.in. wzmocnienie pozycji prezydenta w systemie władzy. To niezwykle kontrowersyjne założenie, bo wskazuje, że spór nie dotyczy wyłącznie treści przepisów ustawy zasadniczej i ich możliwych interpretacji, lecz przede wszystkim samej architektury państwa, w której prerogatywy jednej osoby – Prezydenta RP – mogą przejąć dominację nad działaniami Sejmu i Senatu RP, wytrącając część narzędzi demokratycznego rządzenia. Taka konstrukcja inicjatywy sugeruje, że jej autorzy liczą bardziej na zmianę klimatu politycznego niż na natychmiastowy efekt parlamentarny.
Jednocześnie reakcja obozu rządzącego pokazuje, jak głęboki jest brak zaufania między stronami oraz obawa o mechanizmy demokracji. Premier Donald Tusk zareagował natychmiast, podważając takiej sens inicjatywy. Wprost napisał: „Pan @NawrockiKn ogłosił, że będzie pracował nad nową konstytucją. Proponuję zacząć od przestrzegania aktualnej.” (1.05.2026, platforma X). Wypowiedź ta nie jest jedynie ironicznym komentarzem, lecz streszczeniem szerszego kontekstu, który pokazuje, że – jeżeli odniesie się do zasad ustrojowych państwa – problem nie leży w tekście ustawy zasadniczej, ale w sposobie jej rozumienia i właściwego stosowania.
Czas aktualnej kadencji prezydenckiej przyniósł bowiem wyraźne przesunięcie w postrzeganiu konstytucji – z dokumentu stabilizującego system państwa w kierunku narzędzia walki politycznej. O ile jedna strona stara się interpretować przepisy dla wspólnego porządku; druga coraz częściej robi to wyłącznie przez pryzmat interesu własnego, wyraźnie spójnego z interesem partyjnym opozycji. Efekt jest taki, że konstytucja przestała być punktem obiektywnego odniesienia i stabilizatorem polityki, a stała się przedmiotem destrukcyjnego sporu.
Nie bez znaczenia jest tutaj kontekst wynikający z przynależności Polski do Unii Europejskiej. W latach rządów PiS Polska funkcjonowała pod stałą presją dotyczącą konieczności przestrzegania standardów praworządności. Wpływało to zarówno na relacje z instytucjami unijnymi, jak i na dostęp do środków finansowych. Biorąc pod uwagę te zaszłości, wyjście z inicjatywą zmiany konstytucji ma jeszcze jeden istotny wymiar – element gry o wiarygodność państwa na arenie międzynarodowej.
Odpowiedź rządu Donalda Tuska na „wychodzący przed szereg” pomysł jest tak konsekwentna, jak chłodna. W wypowiedziach przedstawicieli większości parlamentarnej powtarza się argument, że obecny układ sił wyklucza realną zmianę konstytucji, ponieważ nie istnieje większość zdolna do jej uchwalenia, a też nic nie wskazuje, że po najbliższych wyborach może się on zmienić. Ten formalny aspekt traktowany jest jako główna linia obrony przed inicjatywą prezydenta. Jednocześnie pojawiają się sugestie, że temat konstytucji może zostać wykorzystany jako narzędzie mobilizacji politycznej przed kolejnymi wyborami. Premier odniósł się do tego wprost, wskazując, że dopóki nie będą szanowane i stosowanie obowiązujące przepisy, ich przepisywanie, dokładające mechanizmy, które mogą okazać się antydemokratyczne, właściwie nie ma racji bytu. Praktycznie oznacza to zamknięcia dyskusji na poziomie politycznej wiarygodności inicjatorów akcji, a nie potrzeby ustrojowej zmiany.
Podziały, jakie pojawiły się w debacie publicznej, w pełni odzwierciedlają szerszą strukturę sceny politycznej. Część środowisk prawniczych podkreśla, że każda próba zmiany konstytucji powinna być poprzedzona szerokim konsensusem społecznym, którego obecnie nie widać nawet na horyzoncie. Inni eksperci zwracają uwagę, że sam fakt rozpoczęcia dyskusji o ustroju nie musi być negatywny, o ile jego celem jest uporządkowanie relacji między instytucjami, co właściwie też nie ma miejsca, jeżeli spojrzy się na decyzje i działania Karola Nawrockiego oraz jego urzędników i doradców. Partie opozycyjne i koalicyjne także wykorzystują temat do wzmacniania własnych narracji: pierwsi mówią o konieczności „naprawy państwa”; drudzy o ryzyku destabilizacji i próbie zmiany reguł gry w trakcie jej trwania.
Bieżące wydarzenia polityczne nie pozostają bez reakcji opinii publicznej. Od jakiegoś czasu coraz wyraźniejsze jest zmęczenie konfliktem instytucjonalnym, który dla wielu obywateli pozostaje abstrakcyjny w porównaniu z problemami ekonomicznymi czy bezpieczeństwa społecznego. Temat konstytucji, jeżeli zacznie funkcjonować jako symbol szerokiego sporu o kierunek państwa, może tylko zwiększyć potencjał mobilizacyjny mocno podzielonego społeczeństwa. O ile więc sama zmiana ustawy zasadniczej jest dziś mało realna, to jej znaczenie jest znacznie większe – politycznie, społecznie, ale też gospodarczo – niż wynikałoby to z arytmetyki sejmowej.
Rośnie ryzyko, że spór o Konstytucję doprowadzi do dalszego usztywniania relacji między ośrodkami władzy oraz wpłynie na dalsze blokowanie prezydenckimi wetami decyzji demokratycznie wybranego parlamentu. Już teraz widać, że większość parlamentarna i rząd zmuszone są koncentrować się na utrzymaniu kontroli nad procesem legislacyjnym i ograniczaniu destrukcyjnego w wielu obszarach wpływu opozycji politycznej.
W takiej atmosferze każdy sygnał wskazujący na możliwość głębokiej zmiany ustroju lub długotrwałego konfliktu politycznego zwiększa poziom niepewności odnośnie do stabilności gospodarki. Analitycy podkreślają, że sama dyskusja o konstytucji nie stanowi zagrożenia, ale jej kontekst – czyli brak porozumienia i napięcia polityczne – może wpływać na postrzeganie Polski przez partnerów zagranicznych, a także niesie ryzyko większej wrażliwości na zewnętrzne zawirowania w gospodarce światowej.
Temat konstytucji, choć z natury abstrakcyjny, może też stać się kolejną osią podziału społecznego. Spór o kierunki rozwoju państwa i sposób sprawowania władzy tylko pogłębia polaryzację, ponieważ każda ze stron przedstawia własną wizję jako konieczną i pilną, a stanowisko przeciwne jako zagrożenie dla stabilności. Inna część opinii publicznej reaguje dystansem, traktując konflikt jako element gry politycznej oderwanej od codziennych problemów, co z kolei osłabia zdolność do prowadzenia rzeczowej debaty o rzeczywistych potrzebach zmian ustrojowych.
Przeciwne politycznie środowiska podejmują działania o charakterze nie tylko politycznym, ale także instytucjonalnym. Po stronie prezydenckiej widać próbę budowania zaplecza eksperckiego oraz przygotowania gruntu pod przyszły projekt, co ma nadać inicjatywie wiarygodność i długofalowy charakter. Rząd koncentruje się na utrzymaniu bieżącej stabilności i podkreślaniu znaczenie obowiązujących regulacji, co w praktyce oznacza strategię ograniczania wpływu przeciwnika, a nawet może przeczekania. Z kolei środowiska prawnicze i akademickie zaczynają formułować własne diagnozy i propozycje, starając się wprowadzić do debaty elementy merytoryczne, które de’facto powinny stanowić podstawę do ewentualnych zmian przepisów ustawy zasadniczej.
Perspektywa pozostaje niejednoznaczna. Z jednej strony brak większości konstytucyjnej ogranicza możliwość szybkich zmian; z drugiej – sam proces polityczny może nadać sprawie dynamikę, której nie będzie można zatrzymać prostym odwołaniem do procedur. Najbardziej prawdopodobnym scenariuszem jest utrzymanie sporu na poziomie politycznym, z okresowymi próbami jego zaostrzenia lub wykorzystania w najbliższych kampaniach wyborczych. Znacznie mniej prawdopodobny, ale nadal możliwy – przy zachowaniu kultury politycznej i szacunku do obowiązującego systemu prawnego – wariant zakłada stopniowe budowanie porozumienia wokół wybranych elementów reformy Konstytucji, szczególnie, gdyby presja społeczna lub międzynarodowa wymusiła bardziej pragmatyczne podejście. [MI]
Dziękuję, że przeczytałaś/przeczytałeś mój artykuł. Jeżeli chcesz być informowana/informowany o nowych publikacjach, polub i obserwuj profil IKONA.press na portalach Bluesky + Facebook + Linkedin.
