Komunikat Ministerstwa Sprawiedliwości RP
Komisja do spraw wyjaśnienia mechanizmów represji wobec organizacji społeczeństwa obywatelskiego oraz działaczy społecznych w latach 2015-2023 opublikowała drugi raport cząstkowy ze swojej pracy.
Dotyczy on stosowania przez państwo i związane z nim podmioty działań typu SLAPP, czyli strategicznych pozwów mających na celu zwalczanie obywatelskiej partycypacji w życiu publicznym, w celu zastraszania obywateli sprzeciwiających się działaniom władzy i wywoływanie efektu mrożącego, ograniczającego skalę sprzeciwu.
„Przypominam, że komisja została powołana przez premiera rządu. Ma zbadać różne formy represjonowania społeczeństwa obywatelskiego, organizacji, poszczególnych osób, działaczy społecznych oraz obywateli – w tym tych, którzy protestowali przeciwko łamaniu Konstytucji, a także represjonowaniu sędziów i prokuratorów. Spotykały ich za to konkretne, bardzo dolegliwe represje. Dzisiejszy raport to druga jego część. Dziś skupiamy się na represjach typu SLAPP i innych formach nękania.” – mówił otwierając konferencję Minister Sprawiedliwości Waldemar Żurek.
Systemowy nacisk państwa na aktywność obywatelską
Lata 2015-2023 były w Polsce okresem systemowego wykorzystywania aparatu państwa wobec osób i środowisk aktywnych obywatelsko. Analiza zgromadzonego materiału pokazuje, że państwo sięgało po szerokie spektrum narzędzi: od pozwów cywilnych i postępowań karnych, przez kontrole administracyjne i postępowania dyscyplinarne, po nadzwyczajne środki ingerencji w prawomocne orzeczenia sądowe. W wielu przypadkach nie chodziło o rozstrzygnięcie sporu, lecz o sam proces – długotrwały, kosztowny i wyczerpujący, który miał zniechęcać, izolować i złamać.
Raport powstał dzięki dokumentom przekazanych na nasz wniosek przez różne instytucje publiczne, w tym ministerstwa – ale także, za co bardzo dziękujemy, przez organizacje pozarządowe.” – podkreśliła przewodnicząca Komisji mec. Sylwia Gregorczyk-Abram. „To także efekt spotkań z organizacjami pozarządowymi, które nam zaufały i opowiedziały swoje bardzo trudne historie. To rezultat zaangażowania pełnomocników, którzy – za zgodą swoich klientów – zdecydowali się tymi historiami podzielić. Bez tego nie udałoby nam się napisać tych 560 stron. Podsumowując jednym zdaniem: historia lat 2015–2023 to był pojedynek Dawida z Goliatem.” – dodała przewodnicząca.
Raport pokazuje, że działania te nie były przypadkowe. Tworzyły spójny system nacisku, w którym przewaga instytucjonalna państwa była wykorzystywana przeciwko jednostce. W tak skonstruowanej rzeczywistości korzystanie z konstytucyjnych wolności – wolności słowa, zgromadzeń, prawa do krytyki władzy – było aktem odwagi, a czasem osobistego ryzyka. Państwo, które powinno być gwarantem bezpieczeństwa, stawało się źródłem zagrożenia.
Represje wobec wolnych mediów
Jednym z najbardziej widocznych przejawów tego mechanizmu były działania wymierzone w wolne media. Raport dokumentuje skalę pozwów typu SLAPP, prywatnych aktów oskarżenia oraz presji regulacyjnej wobec redakcji i dziennikarzy. Sprawy te, często inicjowane przez osoby pełniące najwyższe funkcje publiczne lub przez spółki Skarbu Państwa, finansowane były ze środków publicznych. Była to próba podporządkowania debaty publicznej logice strachu. Nawet jeśli kończyły się porażką inicjatorów, spełniały swój cel: miały pokazać, że krytyka władzy ma swoją cenę.
„Demokracja polega na tym, że obywatel ma być chroniony przez prawo – między innymi przed państwem. Tymczasem w latach 2015–2023 obserwowaliśmy mechanizm, w którym państwo używało prawa, by pognębić obywateli. To było niedopuszczalne – sprzeczne z Konstytucją i z ideą demokracji.” – mówił członek Komisji prof. Mikołaj Małecki.
Profesor Małecki podkreślił, że Komisja przygotowała rekomendacje, które mają zapobiegać powtórzeniu się nadużyć władzy wobec obywateli: „Proponujemy m.in. mechanizmy w prawie karnym i cywilnym, które pozwalają na wczesne oddalenie bezzasadnych powództw lub aktów oskarżenia, nieopartych na realnych podstawach. Uważamy, że zmiany legislacyjne w zakresie wczesnego oddalania jeszcze lepiej zabezpieczyłyby obywateli przed takimi proceduralnymi formami nękania.”
Raport opisuje również instrumentalne wykorzystywanie nadzoru dyscyplinarnego wobec nauczycielek i nauczycieli. Szkoła, zamiast być przestrzenią wolnej myśli i wychowania do odpowiedzialności, była wciągana w mechanizm kontroli i zastraszania. Wszczynane postępowania dotyczyły działań mieszczących się w granicach praw obywatelskich – udziału w protestach, symbolicznych gestów solidarności, wspierania równości i różnorodności w szkołach. Choć zarzuty często nie znajdowały potwierdzenia, sam ciężar postępowania stawał się karą.
Osłabianie trzeciego sektora
Raport pokazuje także, jak władza wykorzystywała przewagę instytucjonalną wobec trzeciego sektora. W ten sposób osłabiano niezależne społeczeństwo obywatelskie – jeden z filarów demokracji. Kontrola finansowania, działania administracyjne oraz próby legislacyjnego zwiększenia nadzoru nad NGO tworzyły klimat niepewności i uzależnienia. Równolegle organizacje bliskie władzy korzystały z uprzywilejowanej pozycji, także w sporach sądowych z aktywistkami i aktywistami.
„Piszemy m.in. o instytucjonalnych naciskach na organizacje pozarządowe, o wielokrotnych próbach zmian prawa w taki sposób, aby te organizacje pozarządowe sobie podporządkować.” – relacjonowała treść raportu mecenas Gregorczyk-Abram.
Represje wobec sędziów i prokuratorów
Szczególne miejsce w Raporcie zajmuje analiza represji wobec sędziów i prokuratorów. Opisane mechanizmy – postępowania dyscyplinarne, degradacje, karne delegacje, uchylanie immunitetów – były stosowane wobec osób, które wykonywały swoje konstytucyjne obowiązki. W latach 2015-2023 obrona praworządności stała się dla wielu sędziów i prokuratorów aktem osobistej odwagi, niosącym realne konsekwencje zawodowe i życiowe.
Odrębny rozdział poświęcony skardze nadzwyczajnej pokazuje z kolei, jak środek, który miał służyć naprawie rażących niesprawiedliwości, stał się narzędziem ingerencji w prawomocne orzeczenia sądów. Praktyka jej stosowania podważała zasadę pewności prawa i zaufania obywateli do wymiaru sprawiedliwości.
„Przedstawiony przez Komisję raport będzie dla nas wskazówką, w którym kierunku powinniśmy pójść. Mamy już gotowe projekty antysLAPP-owe, które są konkretnymi propozycjami aktów prawnych. Myślę jednak, że czas prezentowania szczegółów nadejdzie wtedy, gdy trafią one na rząd i będziemy mieli gwarancję, że staną się przedmiotem procedowania w parlamencie.” – zapowiedział minister Żurek.
Raport jest nie tylko zapisem naruszeń i nadużyć. Jest także świadectwem odporności społeczeństwa obywatelskiego. Pokazuje, że mimo presji, pozwów i postępowań, wiele osób nie zrezygnowało z działania. To dzięki tej determinacji możliwe było utrzymanie przestrzeni debaty publicznej, niezależnego dziennikarstwa, aktywności organizacji społecznych oraz obywatelskiego sprzeciwu wobec działań naruszających prawa i wolności. Raport pokazuje, że odporność społeczeństwa obywatelskiego nie była zjawiskiem spontanicznym ani jednorazowym, lecz efektem długotrwałego wysiłku, solidarności i gotowości do ponoszenia konsekwencji. Właśnie dzięki tym postawom przestrzeń wolności w Polsce nie została całkowicie zamknięta, a podstawowe wartości demokratyczne – mimo prób ich osłabienia – pozostały obecne w życiu publicznym.
Drugą część raportu można pobrać klikając w link – Raport do pobrania
Komunikat dotyczący pierwszej części można przeczytać klikając w link – Komunikat MS – Pierwsza część
Fot. Paweł Mazurek/MS
UWAGA: komunikat publikowany jest na portalu IKONA.press bez wprowadzania jakichkolwiek zmian w jego treści, w formie przekazanej przez nadawcę. Nadawca komunikatu ponosi odpowiedzialność za jego treść, z zastrzeżeniem postanowień art. 42 ust. 2 ustawy prawo prasowe.
